ΚΕΝΤΡΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ Νομιμότητα: εγγύηση για ένα κράτος δικαίου Όταν ο πολίτης, αγανακτισμένος από την πολύωρη αναμονή, απελπισμένος από την αναποτελεσματικότητα των δημοσίων υπηρεσιών, αμήχανος μπροστά στην πολυνομία, απροστάτευτος από την ανέλεγκτη άσκηση της διακριτικής ευχέρειας, την ελαστική εφαρμογή του νόμου, τη δυσεξήγητη ερμηνευτική προσέγγιση αναφωνεί «πού είναι το κράτος;», εκείνη ακριβώς τη στιγμή, χωρίς να το γνωρίζει, επικαλείται το κράτος δικαίου. Όταν πιο νηφάλιος πλέον, προσέρχεται στο Συνήγορο του Πολίτη για να εκθέσει το πρόβλημα και να καταθέσει αναφορά, ζητώντας τη διαμεσολάβηση του θεσμού, διαπιστώνει ότι το κράτος δικαίου δεν υπάρχει μόνον στο χώρο της νομικής θεωρίας και της πολιτικής. Πυλώνες του κράτους δικαίου αποτελούν η παραγωγή του δικαίου με συγκεκριμένη διαδικασία, η αναντίρρητη εφαρμογή του και ο σεβασμός στον άνθρωπο. Θεμελιώδη στοιχεία του αποτελούν δικαϊκές αρχές, όπως η αρχή της αναλογικότητας, της ισότητας, της χρηστής διοίκησης, της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, του εύλογου χρόνου και του γενικού συμφέροντος, έτσι όπως υλοποιούνται από τη διοίκηση ή ερμηνεύονται από τα δικαστήρια. Η ύπαρξη και λειτουργία του κράτους δικαίου εγγυάται την προστασία της κοινωνίας και ιδίως των ευάλωτων πλευρών της, από ανεξέλεγκτη δράση της εξουσίας και παράλληλα νομιμοποιεί αυτή την εξουσία καθιστώντας την αποδεκτή στα μάτια των διοικουμένων. Στο πλαίσιο αυτό, η νομιμότητα έχει διττό χαρακτήρα: η τυπική νομιμότητα, δηλαδή η παραγωγή μιας κρατικής απόφασης υπό συγκεκριμένη διαδικασία και σύμφωνα με υπερκείμενο κανόνα, διασφαλίζει τη λειτουργία του κράτους δικαίου. Εκ παραλλήλου, η κατ’ ουσία νομιμότητα υπαγορεύει την συμμόρφωση της εξουσίας στο Δίκαιο και τις αξίες που αυτό φέρει, την ελευθερία ως αυτοπροσδιορισμό, σεβασμό της προσωπικότητας και ατομική αυτοτέλεια, την ισότητα, ως ίση μεταχείριση, ίσες ευκαιρίες, ίση συμμετοχή και αποκλεισμό αναίτιων διακρίσεων, την κοινωνική αλληλεγγύη ως μηχανισμό ενδυνάμωσης της κοινωνικής συνοχής και εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος. Η αρχή της νομιμότητας αντιτίθεται στην αυθαιρεσία και επιτάσσει η Διοίκηση να μην δρα, παρά μόνον εφόσον στηρίζεται σε ισχύοντα νόμο ή κατ’ εξουσιοδότηση νόμου, ο οποίος αποτελεί τον πυλώνα αλλά και το όριο της εξουσίας της. Γιατί όμως η λειτουργία του κράτους δικαίου και της ισχύος της αρχής της νομιμότητας, έχει επανέλθει δυναμικά στη δημόσια συζήτηση, όχι ως επιστημονική αναζήτηση και πολιτική αντιπαλότητα, αλλά ως καθοριστική παράμετρος της λειτουργίας του; 47